drug rehab Tampa
poniedziałek, 10 wrzesień 2018 08:40

Orzeł i jego symbolika

Symbolika orła nie jest jednoznaczna. Ptak ten jest jednocześnie postrzegany jako okrutny i bezlitosny drapieżnik, a także jako wyjątkowo odważny i szlachetny ptak królewski. Stary Testament uznaje orła za zwierzę nieczyste i stawia go na równi z sępem, symbolem pazerności i chciwości.

01

Orły stały się bohaterami wielu mitów, legend, podań i baśni, atrybutami władców i bogów, herbami narodów i rodów oraz symbolami religijnymi. Przypisywano im cechy ludzkie, jak odwaga i szlachetność, by później pozbawić ich tych przymiotów. Niemniej jednak ptaki te odegrały ważną rolę w kulturze ludzkiej, w tym w kulturze naszego kraju.

Orły często towarzyszyły bogom piorunowym – Zeusowi, Indrze, Odynowi i Jehowy. Według wierzeń ptaki te pojawiały się w bliskości chmur burzowych, które postrzegano za smoki zagrażające ludziom i przyrodzie. Zadaniem orłów była wówczas walka ze złymi potworami, o zachowanie spokoju i ładu na świecie. W świadomości Słowian istniało przekonanie o ścisłym związku orłów z niebem, gromem i pogodą. Aby uchronić się przed gradobiciem i zapewnić sobie opiekę tych ptaków ludy te składały ofiary z jagniąt.

Orła kojarzono nie tylko z piorunem, ale i ze słońcem. Twierdzono, że tylko on potrafi bezpośrednio patrzeć w słońce, uchodzące za symbol życia i szczęścia. Mawiano: „orzeł rad w słońce patrzy”. Inne zwierzęta korzystające z promieni słonecznych według ówczesnych przekonań tylko „wypijały” z niego siły.

Wiara, że orle gniazdo zapewnia dobrodziejstwo pobliskiej osadzie została bardzo dobrze ujęta w legendzie o Lechu, Czechu i Rusie – braciach, od których wywodzą się trzy słowiańskie narody, w tym o początkach państwa polskiego. Zgodnie z nią Lech, polując o zachodzie słońca w wielkopolskich puszczach zobaczył na dębie gniazdo orła, ptak wzbił się w powietrze, malowniczo rozłożył skrzydła i zaczął krążyć nad drużyną wojów. Urzeczony tym ewidentnym znakiem Lech postanowił założyć w tym miejscu swoją stolicę, od orlego gniazda nazywaną Gnieznem, a wizerunek białego orła opiekuńczo rozkładającego skrzydła na tle czerwonego nieba uczynić swoim godłem.

Dąb w symbolice ludowej był odwzorowaniem drzewa życia i należał do boga Gromu, dzięki czemu uchodził za roślinę świętą. Gromowładca w postaci orła siedział na jego szczycie i sądził dusze zmarłych, obserwował życie na ziemi i reagował na wszelkie próby łamania ustalonych przez Boga praw. Naruszony porządek przywracał uderzeniami pioruna, którymi karał kłamców, czarownice, cudzołożników, obcych najeźdźców i złe duchy. Jako, że siła nieczysta często przybierała postać żab, jaszczurek i węży, chłopi obserwując polowania orłów wiązali je z walką zastępów Nieba z mitycznym wężem i jego mocami ciemności. Dlatego ten waleczny ptak, stał się patronem wojowników, rycerstwa i późniejszych żołnierzy.

02Białe ubarwienie orła widniejącego w polskim herbie nie jest przypadkowe, bowiem zgodnie w ówczesnymi wierzeniami kolor ten był przypisany zwierzętom monarszym, namaszczonym przez Boga. Dodatkowo oznaczał wszystko co dobre, czyste i święte.

Czerwona barwa tła godła wynika z łączenia jej z władzą i triumfem. Nie przekreśla to zestawienia czerwieni z niebem i ogniem. W XIX i na początku XX wieku ludność wiejska wierzyła, że niewidoczne z ziemi niebo właściwe, będące siedzibą Stwórcy ma kolor ognia.

Wizerunek orła towarzyszy linii piastowskiej od początków królewskiego panowania. Orzeł w koronie pojawił się już na denarach bitych przez Bolesława Chrobrego. Pierwszym znanym w Polsce wizerunkiem tego ptaka w postaci heraldycznej jako herb naszego kraju jest rewers pieczęci królewskiej Przemysława II z 1295 roku. Od tego czasu był poddawany wielu modyfikacjom. Zmiana, która wywołała największe kontrowersje to  zapis z Konstytucji PRL z 22 lipca 1952 roku, pozbawiająca orła korony. Atrybut ten przywróciła ustawa z grudnia 1989 roku. Obecnie zgodnie z Konstytucją RP Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie na czerwonym polu.

Symbolika orła w tradycji ludowej nie była jednoznaczna. Z jednej strony był on kojarzony z męstwem, szlachetnością, odwagą, zaś z drugiej uważano go za stworzenie związane z podziemiami i śmiercią, przynoszące złe wróżby. Prawdopodobnie wynika to z prowadzonego przez nie drapieżniczego trybu życia oraz nietypowych i niebezpiecznych dla człowieka warunków bytowania. Przykładem takiego podejścia może być legenda herbu Niesobia (pół białej strzały w czerwonym polu, pod nią ogon czarnego orła), opowiadająca o tym, jak nad oddziałem dowodzonym przez Kazimierza Odnowiciela latał czarny orzeł. Nikt nie potrafił wyjaśnić tej zagadki. Wówczas rycerz Niesobia stwierdził, że zabicie ptaka będzie gwarancją wygranej potyczki z armią Wratysława. Jego strzał okazał się jednak niezbyt precyzyjny, bowiem strzała przebiła tylko ogon ptaka. Wojownik stwierdził wówczas, że bitwa zakończy się zwycięstwem Polaków, ale większa część zastępów nieprzyjaciela zbiegnie z pola walki. Również w bajkach spotykany jest motyw orła gniazdującego w podziemnym świecie, przetrzymującego niewinnych ludzi bądź strzegącego dostępu do źródła żywej wody. Łączenie tych ptaków z groźną strefą chaosu spowodowało np. przydanie mu czarnej barwy w herbie czeskich Przemyślidów oraz jego dwugłową postać w godle Rosji.

W świadomości wielu pokoleń funkcjonowało przekonanie, że z wiekiem górna część orlego dzioba rośnie, zakrzywiając się ku dołowi, co uniemożliwia mu polowanie i odżywianie. Dlatego z wiekiem ptaki te tracąc siły umierały z głodu. Panował też bezwzględny zakaz czynienia im jakiejkolwiek krzywdy, niepokojenia przy gnieździe i zabijania. Wszelkie próby łamania tych ustaleń mogły skutkować głuchotą lub oniemieniem. Czyn świętokradczy mógł doprowadzić do pożarów,  gradobicia i spustoszenia okolicy. Uważano też, że w ciałach orłów przebywają dusze dobrych ludzi. Krążenie tych ptaków nad człowiekiem czy sen o nich były zapowiedzą szczęścia i powodzenia. Drapieżnik był dla chłopów synonimem cnót i najlepszych cech charakteru. Orłem określano dziecię wyższego rodu, pana młodego, dzielnego junaka i bohatera pomagającego swemu ludowi.

W mitologii ludowej orzeł był postrzegany jako obrońca człowieka, strażnik porządku i sprawiedliwości, dawca urodzaju, ptak wieszczący przyszłość i objawiający wolę Boga. W polskiej sztuce ludowej podobizny tych ptaków przedstawiane są w rzeźbie, płaskorzeźbie, obrazach, ceramice figuralnej, wycinance, zdobnictwie architektonicznym i plastyce obrzędowej jako element wieńców dożynkowych.

Tekst: Joanna Szymańska-Radziewicz

Oprac.graf. Paulina Szymańska

Literatura:

  1. Stańczuk M.: Ludowa symbolika i wierzenia o orłach. Przyroda Polska. Natura i Zdrowie 2015 nr 4, s. 11-12.
  2. Kłosiewicz, S.: Przyroda w polskiej tradycji. Warszawa: Sport i Turystyka - Muza SA, 2011.
Czytany 26 razy